Đời gió bụi – Nguyễn Phan Quế Mai
Đã 50 năm sau ngày hòa bình, những tác phẩm về cuộc chiến tàn khốc vẫn ra đời. Thời gian đã trôi qua nhưng những nỗi đau từ cuộc chiến đó vẫn còn hiện hữu một cách rõ trong trong cuộc sống thường nhật của những nạn nhân cả một nửa thế kỉ trước. Tiểu thuyết Đời gió bụi được ra mắt lần đầu năm 2023 của nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai, tác phẩm được dịch và xuất bản bằng tiếng Việt năm 2025 là một cuốn sách như thế.
Tiểu thuyết Đời gió bụi của Nguyễn Phan Quế Mai là những câu chuyện xoay quanh ba nhân vật chính là Trang, Dan, Phong – đan xen giữa quá khứ và hiện tại. Tác phẩm được kể với mạch truyện song song ở hai khoảng tác giả chủ yếu là năm 1969 và năm 2016. Năm 1969, Trang cùng em gái là Quỳnh lên Sài Gòn làm việc trong quán bar Hollywood để kiếm tiền cho cha mẹ trả nợ. Từ một cô gái truyền thống, nhút nhát – Trang đã đổi tên Kim để làm việc và thích nghi với những suồng sã của thành phố đầy lính Mỹ trở về sau những trận chiến. Cô gặp Dan – một phi công của quân đội Mỹ – sang Việt Nam mà không thực sự biết về những gì đang xảy ra ở cuộc chiến này. Họ tìm thấy nhau như tìm đến một mỏ neo an toàn, một mộng tưởng về hạnh phúc. Nhưng liệu số phận của những con người trong chiến tranh có bao nhiêu phần tuân theo sắp đặt của con người? Để rồi năm 2016, những mảnh ghép được số phận đưa đẩy rồi đặt cạnh nhau và tạo thành một bức tranh có thể nhìn rõ hơn, dù vẫn đầy mờ mịt. Cùng với hai mốc thời gian chính được lặp lại nhiều lần là những trang kể cuộc đời của Phong – một “đứa con lai” – từ khi sinh ra cho đến lúc trưởng thành với bao cay đắng, cùng cực bởi màu da và gốc gác của mình.
Trang – Dan – Phong, ba số phận con người là những mảnh ghép kết nối từ quá khứ đến hiện tại. Họ là bằng chứng cho thấy, chiến tranh không kết thúc khi không còn tiếng súng. Bóng ma của nó dai dẳng, lẩn khuất trong những ngóc ngách của cuộc sống con người, trong từng kí ức bám riết không thôi hay trong sự vắng bóng của từng phần cơ thể bị khuyết thiếu. Số phận nào cho những “đứa con lai” như Phong – những nạn nhân bị lãng quên của chiến tranh như những hạt bụi của cuộc đời, bị từ chối bởi cả quê hương của mẹ lẫn xứ sở của cha? Lời thông cảm nào cho Dan – một kẻ trốn chạy trách nhiệm của mình suốt nhiều thập kỷ, cũng là người bị sang chấn tâm lý sau chiến tranh, như bao người lính khác? Hay ký ức nào dành cho Trang, người mẹ bất đắc dĩ do lựa chọn của chính mình nhưng cũng bị bom đạn vùi dập khi mới chỉ có vài ngày bên con? Hay lời trách móc nào cho Quỳnh, khi cô không tự mình chăm lo cho đứa trẻ cuộc đời mang đến?
Ai có thể phủ nhận sự tàn nhẫn của chiến tranh? Một người phụ nữ yếu ớt ôm đứa con sau sinh của mình là nạn nhân của bom đạn đổ xuống. Dù câu chuyện tình yêu của cô có lãng mạn thế nào, dù cô có kiên cường và lạc quan thế nào, dù cô có bướng bỉnh để bảo vệ con như thế nào – bóng tối của bom đạn chỉ cần một khoảnh khắc để phủ mờ tất thảy. Sau cái chết của Trang, đứa trẻ trở thành “bụi đời” và một trong những câu chuyện hậu chiến bắt đầu, cho đến nhiều thập kỉ sau đó. Trang, một kiếp người tồn tại như một bi kịch với sự nghèo khó, sống trong chiến tranh, mang thai với lính Mỹ và sinh ra đứa con có thể sống hết đời mà chẳng biết gốc gác của mình.
Dù không được xây dựng như một vai phản diện nhưng việc Dan đã bỏ rơi khi Trang mang thai và trì hoãn tìm kiếm cô trong nhiều thập kỉ hậu chiến đã trở thành một vết hằn rất lớn đối với cả ông lẫn những người ở lại. Dan sống với tội lỗi âm ỉ, những ảnh hưởng của sang chấn tâm lý hậu chiến và luôn cảm thấy không xứng đáng được tha thứ. Thế nhưng, chỉ khi thực sự gặp những người như Phong, ông mới nhìn thấy một thế hệ gánh hậu quả những người như ông để lại. Phong – đứa trẻ lai, đứa con của bên thua cuộc – phải chịu đựng sự kì thị suốt nhiều năm sau đó. Chúng hiện thân như một “di sản chiến tranh” và không có được quyền tồn tại trọn vẹn khi không nơi nào muốn thừa nhận chúng.
Có thể nói, Đời gió bụi mang đến một góc nhìn ít tác giả nói về khi nhắc đến cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ tại Việt Nam. Tuy là một chủ đề khá gai góc nhưng nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai đã hướng câu chuyện tới góc chữa lành, hướng đến sự tha thứ cho con người sau nhiều thập kỷ. Một tác phẩm rất ổn cho những ai muốn tìm đến những chủ đề thời kì hậu chiến.
