Thời thơ ngây – Edith Wharton
Thời thơ ngây – khúc ca buồn của một xã hội có khả năng tuyệt vời trong việc che đậy sự tàn nhẫn của mình bằng lịch duyệt, đạo đức và những giá trị đúng mực của giới thượng lưu. Đây cũng là tác phẩm đưa Edith Wharton trở thành nhà văn nữ đầu tiên nhận giải thưởng Pulitzer vào năm 2021. Thời thơ ngây tràn ngập những cảm xúc về tình yêu nhưng cũng luôn được bao bọc bởi thước chuẩn mực của bối cảnh xã hội thượng lưu New York những năm 1870.
Thời thơ ngây của Edith Wharton có nội dung chính xoay quanh ba nhân vật Newland Archer – May Welland và Ellen Olenska. Trong khi Newland Archer – một chàng trai trẻ có học thức, như một gương mặt nổi bật đại diện cho những giá trị chuẩn mực của giới thượng lưu New York thì May Welland – cô gái anh chuẩn bị đính hôn cũng là một chuẩn mực trong nữ giới với vẻ ngoài xinh đẹp, hoạt bát và ngây thơ. Trở về từ châu Âu sau cuộc hôn nhân thất bại, người chị họ của May là Ellen Olenska lại sở hữu những đặc điểm không có gì hòa hợp với xã hội truyền thống nơi này.
Câu chuyện mở đầu với tình huống thông báo hứa hôn gấp gáp của Newland và May khi Ellen Olenska bất ngờ có mặt trong một buổi xem kịch của giới thượng lưu, sau khi trở về từ châu Âu cùng những ngờ vực về cô vì vì muốn ly hôn chồng. Ngay từ khoảnh khắc đó, độc giả đã cảm nhận được sự xuất hiện của Ellen có tác động đến Newland một cách đặc biệt. Những tình cảm Newland và Ellen ngày càng lớn cho đến cả ngay sau đám cưới của anh và May liệu có mang đến cho cuộc đời họ những ngã rẽ mới? Một bi kịch tình yêu được Edith Wharton xây dựng trên nền bối cảnh một New York với những luật lệ bất thành văn – một tờ giấy được căn lề không có chỗ cho những nét bút chuệch choạc – mang đến đầy cảm xúc và sự suy ngẫm về lựa chọn của mỗi người.
Nói một chút về bối cảnh của Thời thơ ngây để hiểu hơn về ý nghĩa những “biểu tượng” mà các nhân vật của Edith Wharton “sở hữu” và số phận mà họ sẽ mang. Thời thơ ngây lấy bối cảnh New York vào cuối những năm 1870 khi xã hội thượng lưu tại đây mang tính gia tộc và những giao thiệp còn trong một vòng tròn nhỏ hẹp. So với xã hội châu Âu cởi mở thì quyền lực ở New York thời kì này có sự chuẩn mực được đảm bảo ở dòng dõi gia đình, lễ nghi chi tiết và đặc biệt là sự công nhận lẫn nhau trong nội bộ tầng lớp trên. Dù vậy, mỗi năm trôi đi thì giới thượng lưu New York cũng phải chấp nhận những “nguy cơ”;6 thay đổi khi những xu hướng mới từ “ngoại quốc” xâm nhập. Xuyên suốt tác phẩm, ta thấy tâm thế “phòng thủ” luôn được thể hiện trong các cuộc nói chuyện hay hành động của những nhân vật trong giới, dù là trong vô thức. Sự vận hành của xã hội ở đây được thể hiện bằng những quy tắc không bao giờ được nói ra nhưng ai cũng đều hiểu rằng: điều gì không nên nói, ai không nên mời hoặc khi nào không nên xuất hiện. Chỉ những mặc định như vậy cũng khiến ta hiểu một bối cảnh “hệ thống” bị kiểm soát tinh vi đến mức nào. Những không gian như nhà hát opera, phòng khách, bàn ăn đặt vị khách vào đúng “giá trị” của họ; hoặc những tên nơi chốn châu Âu không chỉ là địa điểm mà còn “định vị” những ai trở đến từ đó.
Cùng với đó, những nhìn nhận về giới cũng có sự khác nhau đặc biệt lớn khi một người đàn ông như Beaufort có thể bị tha thứ cho việc ngoại tình khi còn giàu có nhưng một người phụ nữ như Ellen muốn ly hôn là việc không thể chấp nhận. Đây chính là giới hạn đạo đức để người nhìn vào sẽ thấy một hình ảnh May luôn là hình mẫu phụ nữ lý tưởng còn Ellen sẽ là kiểu phụ nữ tiềm ẩn quá nhiều “rủi rõ”. Trong một xã hội được xây dựng dựa trên các đặc điểm bối cảnh của New York thời kì đó, người ta có thể dễ dàng nhận thấy quyền lực vô hình May Welland sở hữu.
Thực tế, trong bất cứ xã hội nào thì mối quan hệ tình cảm như của Newland và Ellen cũng đều bị phản đối bởi những chuẩn mực nói chung. Một gia đình nhỏ với những truyền thống tồn tại lâu đời, những giá trị đạo đức khuôn thước của May sẽ luôn là mục tiêu được bảo vệ một cách chính đáng. Nhưng Edith Wharton cho độc giả thấy một bức tranh rộng hơn về một xã hội, nơi không thể tồn tại tiếng nói riêng hay một điểm khác biệt so với cộng đồng đang dung chứa một người. Chỉ dựa trên một bữa tiệc cuối cùng tiễn Ellen Olenska, người ta cũng có thể thấy được cái hệ thống đó lịch sự nhưng tàn nhẫn thế nào. Những người phụ nữ đã vây quanh cô để “xóa dấu vết” triệt để, như chưa từng có những ngày lạnh nhạt và đẩy cô khỏi vòng giao thiệp của họ.
Quay lại với các nhân vật chính của Thời thơ ngây, Edith Wharton đã thực sự kể câu chuyện về họ một cách tinh tế và đầy cảm xúc. Độc giả được gặp gỡ một chàng luật sư trẻ tuổi, yêu sách vở, nghệ thuật có rất nhiều những suy tư về con người và cuộc sống. Newland Archer có thể nhìn nhận, phân tích mọi việc với tư tưởng rất tiến bộ và sự nhạy cảm nơi tâm hồn anh. Thế nhưng mọi diễn biến cuộc đời anh vẫn không thể đi ra khỏi những lề lối xã hội đặt ra. Anh bị cuốn hút mãnh liệt bởi một Ellen Olenska phóng khoáng, dũng cảm để kiên định rời bỏ cuộc hôn nhân tồi tệ nhưng anh không đủ tự tin để tự ra quyết định cho mình. Sau khi trở về, Ellen đã nhận ra mình không thuộc về nơi cô nghĩ mình sẽ được bảo vệ, cô cũng nhận ra nơi đây có quy luật và cô hiểu mình là người đang gây nên xáo trộn. Dù yêu Newland nhưng cô không muốn vì mình mà những người xung quanh bị tổn thương, và cô đã chọn ra đi một cách nhanh chóng, dứt khoát.
Ở Ellen, ta thấy mọi thứ trở nên quá đơn giản bởi sự phóng khoáng, ngây thơ và chân thành trong mọi lựa chọn hành xử. Tuy nhiên, những đặc điểm đó ở cô xuất phát từ cá nhân, từ bản thân cô thay vì theo khuôn thước đạo đức được lặp đi lặp lại ở người mẹ ảnh hưởng đến May. Thay vì những đặc điểm khó kiểm soát như Ellen Olenska, May Welland sở hữu quyền lực của sự “ngây thơ” mà không phải ai cũng nhận ra. Cô xuất hiện với hình ảnh một cô gái ngây thơ, tươi sáng và không hề có bất cứ hành động nào đi ra khỏi khuôn phép. Cô có mối hôn sự của mình, rạng ngời trong đám cưới, chăm sóc chồng chu đáo và hiếu thuận với cha mẹ, bà ngoại. Và đặc biệt, May luôn rất tốt với người chị họ – là mối nguy cho chính cuộc hôn nhân của mình. Nhiều người nghĩ rằng May Welland là người phụ những ngây thơ và đáng thương trong một mớ bòng bong quan hệ tình cảm. Thực tế, May chính là người kiểm soát “ván cờ” với những nước đi thông minh, nhạy bén và lạnh lùng, dù rằng đó là để bảo vệ gia đình của mình. (Để tránh spoil, mình sẽ không tiết lộ tình tiết truyện).
Ngoài ra, tuyến nhân vật phụ trong Thời thơ ngây được Edith Wharton xây dựng rất tỉ mỉ tạo nên một phông nền xuất sắc về một xã hội trật tự, phù phiếm nhưng đầy kẻ cả. Ở đó, những khát vọng cá nhân nếu không phù hợp sẽ bắt buộc phải hy sinh cho một khuôn thước định sẵn. Một xã hội nơi nhìn vào là lịch duyệt nhưng đầy thói đạo đức giả và quyền lực ngầm ghì chặt con người sẽ tạo ra những số phận có nhiều mất mát – bởi những điều họ không bao giờ dám lựa chọn. Một tác phẩm xuất sắc của Edith Wharton!
Vui lòng ghi rõ nguồn trang review sách khi sử dụng nội dung trong bài viết.
